Joost Smiers, één van de sprekers in de sessie rond auteursrechten op de studiedag Muziek Digitaal, kon wegens onverwachte omstandigheden niet blijven voor het debat. In navolging van de neerslag ervan in het verslag, stuurde hij deze schriftelijke reacties:
* In haar betoog meldt Fabienne Brison dat het auteursrecht beperkt is in tijd en dus eindig. Zeventig jaar na de dood van de auteur is dat beperkt in tijd? Kom nou!
* De internationale harmonisering van het auteursrecht en van de andere intellectuele eigendomsrechten vindt al plaats, en met name de handhaving daarvan. De grote industriële landen hebben de laatste jaren, in het grootste geheim, met elkaar overlegd om wat zij piraterij noemen de kop in te drukken. Het verdrag dat zij daarvoor ontwerpen heet ACTA, Anti-Counterfeiting Trade Agreement. De bedoeling is zoveel mogelijk menselijke expressies en uitvindingen te privatiseren en het vrije gebruik daarvan tot op grote hoogte te criminaliseren. Het zou me verwonderen als Fabienne Brison gelukkig is met deze ontwikkeling.
* Het klinkt inderdaad indrukwekkend wat Arthena heeft uitgezocht over het economisch belang van het auteursrecht voor België: een omzet van 32 miljoen euro en werk voor 92.000 mensen. Het zal niet verwonderen dat zulke studies ook voor andere landen bestaan; overigens verricht volgens de normen van WIPO die als partij in deze zaak belang heeft bij hoge uitkomsten. We moeten daar erg van onder de indruk zijn. Maar is dat nodig?
Zou er geen omzet gerealiseerd worden en geen werkgelegenheid bij een andere marktconstellatie zoals ik die voorstel waar er geen auteursrecht is en er geen culturele conglomeraten bestaan? Misschien zelfs wel meer. Wat we hier zien is een onvermogen om zich andere economische realiteiten voor te stellen dan we nu kennen, en die apert onbillijk zijn, en tengevolge van de digitalisering ook niet meer te handhaven zijn. Houden we de landbouwindustrieën en de farmaceutische conglomeraten in het zadel omdat die nu eenmaal bestaan, terwijl we weten dat die giganten economisch en sociaal grote nadelige gevolgen hebben? Als we de landbouw en de uitvinding c.q. productie van medicijnen anders zouden regelen dan zou dat ook veel werkgelegenheid en verdienmogelijkheden opleveren, alleen anders gespreid. Laten we het neoliberale fatalisme van ons afschudden dat markten niet anders geregeld kunnen worden dan ze de laatste twintig à dertig jaar onstaan zijn.* Inderdaad, Luc Gulinck heeft gelijk dat het auteursrecht berust op eigendom. De vraag die hij niet onder ogen wil zien is of dat eigendom nodig is als de markt een level playing field is geworden (inderdaad door het afschaffen van het auteursrecht en het in vele stukken opdelen van de culturele conglomeraten en het daaraan verbonden eigendom van de middelen van productie en distributie). In onze samenleving zijn we veel te veel gewicht gaan geven aan het particuliere eigendom waar we tijdens de recente economische crisis een hoge prijs voor hebben moeten betalen, en nog betalen.
We moeten ons meer en meer afvragen waar eigendom echt nodig is, en zo ja, hoe dat getemperd moet worden om ook sociale, ecologische, micro-economische en culturele belangen een plek te geven. Mijn analyse zegt dat op culturele markt, als die een level playing field geworden is, veel meer kunstenaars en hun ondernemers een goed inkomen kunnen verdienen wat nu niet het geval is. Daar is geen eigendom van een melodie voor nodig. Misschien dat Luc niet goed oplet, maar dit is ook hoe de markten zich aan het ontwikkelen zijn.
Overigens, het incentive argument dat hij van stal haalt slaat de plank mis. Als kunstenaars geen auteursrecht zouden hebben, dan zouden ze geen inkomen hebben en dan creëren ze niet en kunnen we geen voorstellingen meer van hen verwachten? De meeste kunstenaars die ik ken - en dat zijn er heel wat - verdienen nauwelijks iets aan auteursrecht, toch scheppen zij dat het een lieve lust is, en komen niet van de honger om. Dat zou voor hen financieel beter worden als ze niet meer van de markt, en uit de publieke aandacht worden geduwd door de grote sterren, blockbusters en best sellers die door ontzagwekkende marketing onder de aandacht worden gebracht. Overigens zulke grote marketinginspanningen schenden op grote schaal de mededinging waar onze mededingingsautoriteiten ten onrechte geen acht op slaan (die kijken sowieso niet naar het culturele veld).* In zijn bijdrage refereert Luc Gulinck aan Artikel 27 van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens van 1948. Inderdaad wordt daarin gesteld dat ieder het recht heeft deel te nemen aan het culturele leven van de gemeenschap (art. 27.1.) en de vruchten te plukken van z’n werk (art., 27.2.). Een kort commentaar op de twee delen van dit artikel:
Als ieder het recht heeft deel te nemen aan het culturele leven van zijn of haar gemeenschap (art. 27.1.), dan is het niet te billijken dat er culturele industrieën bestaan die daarin een dominante positie innemen, en de meeste burgers laten verworden tot passieve consumenten van hun producten.
In juristenkringen wordt vaak gesuggereerd dat het tweede lid van artikel 27 zou spreken over auteursrecht, en ziedaar het auteursrecht is een universeel mensenrecht. Laten we daarom dat tweede lid van artikel 27 lezen (ik citeer hier de Engelse tekst): “Everyone has the right to the protection of the moral and material interests resulting from any scientific, literary or artistic production of which he is the author.” Het woord auteursrecht komt daarin niet voor, en gelukkig maar: mensenrechtenverklaringen zijn niet bestemd om concrete middelen aan te geven om een doel te bereiken.
Bij verder filosoferen over die tekst moet men tot de conclusie komen dat de materiële belangen van kunstenaars (aangeduid als auteurs) met het auteursrecht ook niet goed gediend zijn: immers de meesten van hen ontlenen daar nauwelijks inkomen aan. Wat dan nog te zeggen over het beschermen van morele rechten? Dat is bepaald geen eenduidig begrip. In veel culturen is het een grote eer voor een kunstenaar als die geïmiteerd wordt. In de relatief recente Westerse optiek heeft moreel recht iets van doen met de kunstenaar als de genie die zo ongeveer het licht (de Verlichting) gezien heeft. Ik geef er de voorkeur aan kunstenaars te zien als kinderen van hun tijd, met alle mooie en slechte kanten van hun tijd.* Laat eens en voor altijd duidelijk zijn, ik misprijs de auteur niet. Luc Mishalle is terecht onaangenaam getroffen door de veronderstelling dat de afschaffing van auteursrecht tot amateurisme zou leiden. Laten we wel bedenken dat tot een paar eeuwen geleden het auteursrecht niet bestond, en dat nog steeds in de meeste delen van de wereld kunstenaars prachtige werken maken zonder dat er een functionerend auteursrechtensysteem in de wijde omgeving te bekennen is. En laten we er maar rustig van uitgaan dat het systeem van auteursrecht nu op z’n laatste benen loopt, en alleen met gruwelijke criminalisering en schending van privacy de doodstrijd van het instrument gerekt wordt.
Laten we even bekijken wat de consequenties van zijn Hadopi 2 in Frankrijk. Terecht hebben het Europese parlement en de Conseil Constitutionel in Frankrijk zelf gelast dat iemand alleen van een internetverbinding afgesloten mag worden als dat door de rechter als straf is opgelegd. Dus, voor het particuliere belang van voornamelijk enkele culturele conglomeraten gaan we ons rechtelijk apparaat ernstig overbelasten, alsof er geen andere belangrijker zaken te verhapstukken zijn. En we zetten heel veel politie en opspringsambtenaren in die we hard nodig zouden hebben om vrouwenhandel, illegale wapenhandel en zwart geld te bestrijden. Laten we eens goed nadenen over waar we onze prioriteiten leggen.* Luc Gulinck vreest dat mensen met muziek die ze downloaden vrijelijk van alles en nog wat gaan veranderen. Skakespeare en Bach, en miljoenen andere kunstenaars zijn dus gewaarschuwd. Het feit dat veranderen niet mag, is een uitzondering van het Westen die sinds iets meer dan een eeuw bestaat. Voor het overige is het veranderen en gebruik maken van werk van anderen goed gebruik in de meeste culturen, wetend dat dat werk ook niet van die anderen was.
Laten we eens goed tot ons doordringen dat in onze samenlevingen vele miljoenen werken - muziek, teksten, beelden en verbeeldingen - geprivatiseerd zijn, en waar wij alleen maar als passieve consumenten gebruik van mogen maken. Is het werkelijk overdreven als ik dat een aantasting van onze democratie noem? We mogen een werk niet een andere wending geven, we mogen niet tegen-spreken. Censuur? Ja, daar lijkt het op. Ook als de bespottelijk lange beschermingstermijn van zeventig jaar na de dood van de auteur zou worden teruggebracht tot bijvoorbeeld met de dood van de auteur, of veertien jaar na het maken van het werk, dan nog is er een groot probleem. Ik wil niet pas over veertien jaar reageren, of nog later. In een democratische samenleving wil ik nú reageren, in het werk zelf, mogelijk door dat te veranderen en er andere draai aan te geven. Dat kan heel goed nu blijkt dat het auteursrecht als eigendomsrecht de meeste kunstenaars weinig oplevert, en dit aanzienlijk kan verbeteren als de markt grondig veranderd wordt.
Maar is er dan geen moreel, of persoonlijkheidsrecht dat de kunstenaar zo belangrijk maakt dat hij of zij de enige mag zijn die over het door hem of haar gemaakte werk beslist wat er mee mag gebeuren? Uit onderzoek blijkt dat het morele recht een negentiende eeuwse romantische uitvinding is, die niet eens teruggaat tot de Franse Revolutie zoals men in Frankrijk graag wil geloven. Daar werd toen plotsklaps een Creative Commons-achtige gedachte over “sharen”, het gratis uitdelen van werk in praktijk gebracht. Kortom, een slecht doordacht marktmodel.* Christophe Depreter wil graag weten of ik zelf in mijn boek Adieu auteursrecht, vaarwel culturele conglomeraten geïnvesteerd heb en of ik het gratis uitdeel. Ik kan hem geruststellen. Sinds 1993 doe ik al onderzoek op dit gebied met aantallen uren die vele, vele malen mijn officële werktijd overschrijden, tot diep in de vacanties. Dit boek, dat ik geschreven heb met Marieke van Schijndel, is uitgegeven door Boom Juridische Uitgevers en kost € 19, wat ik zelf prijzig vind. Het boek is in het Spaans uitgegeven en verschijnt binnenkort in het Italiaans en in het Bahasa Indonesia. Voor de Engelse vertaling konden we alleen uitgevers vinden die wilden dat we te veel water in de wijn zouden doen. Daarom hebben we besloten dat het vanaf 19 januari 2010 als print on demand boek - inderdaad gratis te downloaden - staat op de website van het Institute for Network Cultures in Amsterdam (gratis download)
Mijn vorige boek Arts Under Pressure is in tien talen vertaald en wordt gewoon in de boekwinkels verkocht. Ik ben niet het type dat droomt dat de wereld plotseling veranderd is als ik dat zeg. Nog sterker, ik blijf geloven in culturele ondernemers en in markten, alleen moeten die markten, zoals gezegd, grondig anders zijn als nu het geval is: level playing fields.
Of ik af wil van Sabam? Waarschijnlijk wel, maar het definitieve antwoord op die vraag moet komen uit ons vervolgonderzoek. Wie vormen van collectieve heffing en verdeling van gelden voorstaat zal behoefte houden aan een verdelingsorganisatie, misschien zoiets als Sabam. Overigens, de haken en ogen aan het collectief heffen en verdelen zijn niet onaanzienlijk, vandaar dat mijn co-auteur en ik meer toekomst zien in een grondige verandering van de marktverhoudingen.* Ik ben Fabienne Brison dankbaar dat zij het kennelijk nuttig vindt dat ik aan de boom van het auteursrecht schudt, want dat dwingt op zoek te gaan naar antwoorden. Ik begrijp dan niet dat zij en Luc Gulinck dan niet meer open staan voor mijn analyse en oplossingen. Ik daag hen, en ieder ander geïnteresseerde, uit bij te dragen aan ons vervolgonderzoek, dat wij samen met prof. Katia Segers van de VUB gaan ondernemen.
Laat de discussie nu maar verder welig tieren.
